Không cần chạm vào, vuốt ve, không có rung cảm, yêu thương, không được phép bốc đồng và nồng nhiệt với tình cảm
The Voyage of Life: Old Age - Thomas Cole - 1842
Xóm tôi có một cô bán quán đã hơn 50 tuổi, đã có cháu ngoại. Cô nấu mì ngon, luôn có kèm rau và trứng, nhiều khách ăn.
Được phép héo tàn
Quán sạch sẽ vì sáng nào cô cũng dậy sớm quét dọn xung quanh quán ra tận tới sát bờ biển. Những khi vắng khách cô ngồi nghe nhạc trên cái radio cũ, hoặc trông cháu cho con gái cô rảnh tay làm gì làm. Tôi hay ghé quán buổi chiều, lúc vắng khách, gọi quả dừa nước hoặc chuối chiên, ngồi ngắm biển, nghe tiếng radio rè rè vọng ra từ góc quán.
Rồi bẵng cái quán đóng cửa. Đóng gì những mấy tháng. Đi hỏi mấy đàng tôi phát hiện cô bị tiểu đường biến chứng, phải phẫu thuật cưa hai ngón chân, rồi phải hồi phục.
Một năm sau quay lại làng, quán cô mở lại. Hôm tôi ghé quán uống nước dừa, cô đi ra tự chặt dừa (việc trước đây con gái cô làm). Chân cô, nơi bị cắt hai ngón, giờ đeo giầy bít kín chứ không đi dép lào như bà con ở quê nữa. Nhìn cô khoẻ mạnh hơn, quán của cô bán thêm nhiều thứ.
Bạn tôi kể cô đã hồi phục, giờ sáng nào cô cũng dậy sớm đi bộ thể dục, xong mới về quét dọn quán và mở hàng. À, cô đòi ly dị chồng. Cô quyết không ở với ông chồng nữa. Cô dọn luôn ra cái quán ở. Chồng cô đi than thở với khắp bạn bè trong làng là cô chê ông nghèo, quyết kiếm ông nào đó giàu làm chồng, nên bỏ rơi ông.
Con gái cô không chịu cho mẹ ly dị bố nên nó từ mặt cô luôn. Người con gái đó còn bắt chồng tới quán giật sập cái chòi mát cho khách uống cafe ngồi nghỉ, bởi cô ấy bảo cái chòi đó là của cổ làm cho quán của mẹ, giờ… đòi lại. Hôm đó tôi đang uống cafe ở cái chòi đó thì bị đuổi ra để ảnh giật sập chòi. Cô ngồi trong quán khóc thút thít.
Là người ngoài cuộc, tôi không thể hiểu biến cố nào đã thay đổi cô và chọn lựa đó. Mỗi người có lý lẽ riêng khi quyết định rời xa bạn đời mà mình đã sống chung hơn nửa đời người. Có trường hợp là những mâu thuẫn âm ỉ kéo dài nhiều chục năm tới khi bùng nổ. Có cặp đôi chỉ đơn giản là làm hàng xóm hay bạn bè thì tốt hơn làm vợ chồng. Có nhà thì một bên nhường nhịn bên kia cả đời, tới gần cuối đời phát chán lên thì bỏ. Có người vượt qua thời gian đau bệnh, nhận ra mình không nên ở gần người kia cả đời nữa. Đó là chuyện yêu đương và chia ly của cặp đôi như ngàn năm ta vẫn thấy.
Nhưng ở đây tuổi tác đã trở thành một vấn đề then chốt.
Vì cô hơn 50 tuổi, mọi người đều nghĩ cô thật “dại dột” khi quyết định bỏ chồng ở tuổi đó, vì ai mà thèm lấy cô nữa, có phải con gái xuân thì rực rỡ đầy cơ hội đâu.
Vì cô hơn 50 tuổi, mọi người nghĩ cô tìm cách có chồng mới là viển vông, ai mà thèm (theo thuyết minh của chồng cũ về lý do bỏ nhau họ nghe được).
Vì cô hơn 50 tuổi, đã làm bà ngoại, con gái cô cảm thấy có thể dùng quyền làm con để trấn áp mẹ mình bằng yếu tố tiền bạc(không bán quán chung, giật sập chòi mát cho khách), không đủ tiền ăn nữa. Có thể đứa con ấy hi vọng hành động đó đủ sức đe doạ để bà mẹ sợ mà phải quay về nhà với bố vì bà đã lớn tuổi, vì bà không thể tự chặt dừa bán cho khách, vì bà không đủ sức tự dựng cái chòi lá cho khách ngồi.
Già đi làm người ta không được lựa chọn.
Già đi tước bỏ nhiều quyền cơ bản mà khi 20 tuổi ta chẳng phải mảy may suy nghĩ. Khi tôi 30 tuổi, nếu tôi nói tôi mới chia tay anh bồ cũ, nay có anh bồ mới, bạn bè cũng không kỳ thị gì. Nhưng ở tuổi 50, 60, chọn lựa lại người yêu thường đi kèm với cái “gông” tuổi tác: lố lăng, không ai thèm, gây xấu hổ cho con cháu, làm nhục dòng họ. Như thể khi già đi, khao khát yêu thương là vô lý, hoặc già rồi, không được quyền mong mỏi hay đổi thay trong tình yêu nữa.
Người lớn tuổi thường bị tước bỏ quyền yêu và quyền thay đổi. Tôi từng biết một người, mẹ anh mất khi cha anh đã 70 tuổi. Bốn năm sau, trong một lần về nước thăm quê, cha của anh gặp lại người bạn thuở xưa. Bác gái ấy cũng đã goá chồng nhiều năm. Họ quyết định muốn ở bên nhau những ngày cuối đời. Nhưng anh kể là những người con của bác gái ấy kiên quyết không đón nhận cha anh, coi việc mẹ anh muốn đi bước nữa là làm nhục dòng họ. Anh kể là anh rất đau lòng khi thấy cha thương nhớ người bạn đó mà không thể gặp lại hay ở bên nhau.
Ở khúc gần cuối đời, người làm cha mẹ đã bị xếp ngang hàng trẻ con, không có quyền yêu và chọn ở bên ai nữa mà phải phục vụ sự hài lòng của con cháu: nơi không có chỗ cho cảm xúc thân thể, tình yêu. Với người không cam tâm với diễn ngôn của cộng đồng về “tuổi già” và làm điều gì đó ngược ngạo, họ bị kỳ thị vì dám thay đổi, chọn lại, yêu đương hay đòi ly dị.
Gia đình và xã hội kỳ vọng người già hoá thành những sinh vật vô tính, vô hại, không cần chạm vào, vuốt ve, không có rung cảm, yêu thương, không được phép bốc đồng và nồng nhiệt với tình cảm. Sự khác nhau duy nhất giữa tuổi 30 của tôi và tuổi 50 của cô là ở tuổi 30 không ai than phiền nếu tôi đổi bạn trai, nhưng ai dám làm điều đó khi đã 67 tuổi, hẳn là sẽ gây xôn xao chấn động tất cả. Sau đó tất cả chống lại họ để hòng khẳng định họ không được phép bước ra khỏi hàng rào tuổi già đó.
Rào cản vô hình
Một lần đến phòng quản lý xuất nhập cảnh làm hồ sơ, vài cô lớn tuổi cỡ mẹ tôi lại gần nhờ tôi đọc giúp dòng chữ CAPCHA ( hình ảnh có chữ để trang web xác nhận là do người đăng ký chứ không phải máy tự động). Chỉ vài chữ cái nhưng in nhỏ, có dùng hiệu ứng màu sắc, làm các cô không đọc được.
Hai phụ nữ ấy cỡ hơn 50, gần 60 tuổi. Họ mất rất lâu sau mới nhập xong nội dung cho hồ sơ nộp hộ chiếu, và mắc kẹt lâu nhất ở dòng chữ xoắn xúyt khó đọc đó.Các cô làm tôi nhớ đến mẹ ở nhà. Cả ba người đều chưa quá già để xếp vào nhóm người cao tuổi, nhưng nhiều rào cản tuổi tác đã bắt đầu xuất hiện ngăn cản cảm giác tự tin sống của họ.
Một lần mẹ tôi đi khám bệnh, tờ đơn thuốc được phòng khám in ra với cỡ chữ rất nhỏ. Lời dặn dò in nghiêng còn viết nhỏ hơn. Trong ánh đèn trắng của phòng khám, mẹ tôi đeo kính vào nhưng vẫn không đọc rõ. Bà hỏi nhân viên y tế trong phòng thì bị nói là, cô cứ cầm ra nhà thuốc mua rồi họ hướng dẫn, chứ ở đây đông vậy còn chỗ cho người khác khám nữa chứ. Mẹ ra về, sau lần đó không cảm thấy tự tin đi khám ở nơi đó nữa, vì hỏi gì cũng bị phàn nàn hoặc hối thúc nhanh lên cho xong.
Bẵng đi một thời gian, một hôm tôi đang ngồi trong nhà thì nghe mẹ đang nói chuyện điện thoại với ai đó. Người đó hướng dẫn mẹ dùng thuốc giờ nào, uống thế nào, rửa mắt thế nào, thuốc trị ngay hết bệnh. Khi mẹ cúp máy, tôi hỏi, thì mẹ bảo đã tìm được bác sĩ tốt lắm trên… Facebook, khám tận tình qua… điện thoại, dặn dò cẩn thận ân cần lắm. Bác sĩ lại khám từ thiện không tính công, chỉ tính tiền thuốc… 15 triệu.
Vậy là mẹ tôi đã trở thành nạn nhân của những quảng cáo chữa bệnh qua mạng, có chạy ad, bán những loại thuốc không nhãn mác với giá tiền cao khủng khiếp. Căn bệnh đau mắt bình thường mẹ tôi thỉnh thoảng gặp trước đây chỉ tốn vài trăm ngàn khi đến phòng khám. Nhưng “bác sĩ mạng” ân cần, mẹ có quên thông tin gì đó hỏi lại cũng không bị la mắng. Họ không chê mẹ lẩn thẩn, nói mãi không nhớ, họ không từ chối giải thích cho mẹ vì mắt mẹ không đọc rõ chữ viết nhỏ. Đủ lý do phù hợp để mẹ bị lừa.
Vài năm gần đây các nhà nghiên cứu dân số liên tục đưa ra khuyến cáo cần phải khuyến khích người trẻ sinh con để dân số không quá già khi thu nhập bình quân đầu người chưa cao. Các chính sách khuyến khích sinh đẻ liên tục được giới thiệu. Nhưng xã hội cần phải chuẩn bị tâm thế ra sao để đón nhận nhóm dân số đang già đi thì gần như không ai nói tới.
Giao diện online của dịch vụ công số hoá không thân thiện với người cao tuổi, nhiều bước thực hiện rắc rối đến mức người trẻ cùng làm cũng gặp khó khăn. Không gian công cộng đầy sức sống như nơi tập thể thao, shopping mall, nơi đào tạo ngắn hạn… dường như là chốn người già không thể tìm thấy nơi thân thiện với họ. Mặc định xã hội dành cho người già là họ chắc chắn không đi tập gym nữa, không tập thể dục gì cả, có chăng cũng chỉ là tập dưỡng sinh nhẹ nhàng với những người già khác. Họ (chắc là) cũng không học hành, tìm hiểu gì mới mẻ nữa nên chẳng bao giờ các trung tâm giáo dục kỹ năng ngắn hạn thêm ảnh người già vào quảng cáo.
Cứ như thể khi già đi, những người lớn tuổi sẽ tự trốn vào trong tủ, khuất mắt trông coi cho người khác đừng sốt ruột, mất thì giờ. Cả xã hội đều thể hiện sự tôn kính với người già, nhưng là sự tôn kính loại trừ, gạt họ ra khỏi mọi hoạt động tích cực mà cuộc sống thường ngày cần có, loại họ ra khỏi nhu cầu được tiếp tục khám phá cuộc sống vẫn còn ở phía trước. Khi bước vào sự “cao tuổi”, người ta được trao ngay một tấm vé không cần nỗ lực sống nữa, bằng những đối thoại kiểu:
“Ông bà già rồi, nghỉ đi làm gì nữa?”
“Mẹ buôn bán tối ngày có được bao nhiêu nghỉ đi cho khoẻ. Con cho tiền xài.”
Có thể ta đã nghe mấy lời than phiền trên đây nhiều yêu thương trìu mến, xuất phát từ tâm của những đứa con trưởng thành không muốn cha mẹ vất vả, với tinh thần hào phóng đầy đủ vật chất. Nhưng song song với sự trìu mến đó, sự không tin tưởng đã lù lù xuất hiện. Người cha mẹ năm xưa buôn bán, lao động nuôi các con lớn giờ đây đã hoá thành kẻ vướng chân, kiếm ít, kém cỏi, biến thành nỗi lo phái sinh không cần thiết, làm phiền người thân.
Khuyến khích sống
Có lần tôi đi uống cà phê ở một tiệm đông khách ở Jakarta. Người xếp hàng dài phía sau. Một chị gái đi cùng bà mẹ lớn tuổi đứng trước tôi đợi đến lượt. Sợ làm phiền người đứng sau, chị gái vội vàng bảo mẹ chọn món gì đó xong chị tự gọi cho cả hai mẹ con. Nhưng ngay lúc đó, em nhân viên trẻ đã hơi cúi người ra phía ngoài, đưa tờ menu cho bà, hỏi bà thật rõ: “Nội ơi, nội thích uống gì?” – xong cô bé tiếp tục kiên nhẫn hỏi bà muốn ngọt hay không ngọt, uống lạnh hay nóng, ly cỡ nhỏ hay cỡ vừa. Em hỏi từng ý một, chậm rãi, không quên gọi bà là “nội” sau mỗi câu trả lời. Người bạn đi cùng tôi đã nói khi em gái gọi bà như vậy, đã khiến bà thấy gần gũi nên tự tin trả lời hết, không cần nép sau lưng con gái nữa.
Sau khi hai mẹ con họ họi nước xong và đi ra quầy chờ, em gái bán hàng quay trở lại với sự nhanh nhẹn tốc lực như thường. Sự ân cần đó chỉ diễn ra trong vài phút ngắn ngủi, nhưng em đã giúp bà được tự chọn thứ bà muốn uống, trong một hoạt động bình thường mà bà sẽ phải trải qua rất nhiều ở thành phố này. Bà không trở nên lệ thuộc vào con gái, nhờ sự kiên nhẫn của những người lạ xung quanh như bạn nhận đơn kia.
Cũng như động tác đơn giản như đi gọi nước uống, người già phải trải qua mọi hoạt động, sử dụng đủ loại dịch vụ, tương tác với rất nhiều người trong cuộc sống hàng ngày. Nếu những hoạt động, dịch vụ này đủ sự quan tâm đến người già, chúng sẽ khuyến khích họ tiếp tục làm việc, sống chủ động, và tìm kiếm những niềm vui mới hàng ngày. Nhưng nếu dịch vụ, cộng đồng kém thân thiện, muốn “rút gọn” sự hiện diện của họ, người già cũng dần mất tự tin vào chính bản thân, thừa nhận ra rằng mình vô ích, thu hẹp không gian và hoạt động lại, rồi trở nên thụ động, phụ thuộc vào sự quyết định của con cái hay người chăm sóc, và rồi từ bỏ niềm vui khám phá cuộc sống.
Ở đất nước dân số đang già đi đến báo động, tới mức toàn dân được khuyến khích nên sinh đẻ thêm, thì sự quan tâm đến khả năng yêu cuộc sống và tự tin sống của người cao tuổi càng phải được chú ý.
Khi lớn tuổi hơn, mọi người có thể không còn quá nhanh nhẹn, không nhìn rõ bảng hiệu, không nhớ được các dặn dò nhiều bước phức tạp, đôi khi lạc hướng khi ở giữa đám đông quá nhiều người và lộn xộn. Nhưng họ chỉ cần được chỉ dẫn thêm một chút, được sự quan tâm khi truyền đạt hay chậm lại lắng nghe, được trấn an giữa quy trình phức tạp, là họ vẫn có thể tiếp tục tham gia vào mọi hoạt động tích cực của đời sống, như học hỏi, tập thể thao, tìm hiểu lĩnh vực mới.
Người lớn tuổi không trở nên vô dụng vì họ chậm hơn, mắt yếu hơn, tai khó nghe hơn, mà vì nhiều bước trong đời sống thường nhật có tốc độ cao đã đẩy họ ra ngoài lề, dán nhãn cũ/kém/dở lên họ, khiến họ không được nhìn bằng ánh mắt thiện cảm nữa.
Gom vào một chỗ
Vài năm gần đây, tôi đọc thấy nhiều Việt Kiều về nước đầu tư xây nhà dưỡng lão 5 sao, chăm sóc dưỡng lão cuối đời để đón “làn sóng” công dân cao tuổi sắp tới, những người có dư thừa tiền bạc hơn, con cháu làm ăn thịnh vượng nhưng không có thời gian ở cạnh cha mẹ nên chi tiền để người cao tuổi được chăm sóc chuyên nghiệp, có người canh khỏi ngã, khỏi tai nạn, khỏi bỏ bữa.
Nhưng phiên bản của sự chuyên nghiệp này cũng mang gương mặt của những vấn đề khó gọi tên. Ở Mỹ, một lần tôi đi cùng bạn đến thăm mẹ của bạn sống trong nhà dưỡng lão. Hôm đó có một lớp học sinh đến thăm và biểu diễn âm nhạc cho các cụ nghe. Bà quản lý đứng trò chuyện với cô giáo cạnh tôi có chia sẻ nhiều cụ ở đây gần cả năm không có ai đến thăm cả, nên có trẻ con vào múa hát họ rất vui. Vậy là khi thực hiện đủ nghĩa vụ “dưỡng lão” bằng chi phí hàng tháng, nhiều gia đình đã bỏ bê luôn cha mẹ mình cho dịch vụ, chỉ cần trả đủ tiền là được.
Trong sự sạch sẽ và khoa học của dịch vụ ăn, tắm, vệ sinh, sinh hoạt xã hội, người già chậm rãi ngồi nhìn thời gian trôi qua như khái niệm mờ nhạt mà họ không có quyền điều khiển nữa. Họ đã trở thành những con số cụ thể trong một hệ thống, bị đơn giản hoá xuống thành chỉ số sức khoẻ, chống khả năng đột quỵ, chống nghẹn khi ăn, cho thuốc đi ngủ sớm giờ nào.
Mẹ của bạn tôi ở trong nhà dưỡng lão đó. Bạn thuê người đến dạy kỹ thuật làm hoa, tạo hình trang trí bằng đất sét theo yêu cầu của mẹ. Bà ngồi trong phòng sinh hoạt chung tập làm với cô giáo, xong chụp ảnh lại để rao bán trên nhóm cư dân ở nơi bà từng sống trước đây. Nếu ai mua hàng, con của bà (bạn tôi) sẽ mang món đó về đi giao cho khách và nhận tiền. Bà phát hiện ra bà thích làm đồ thủ công kích cỡ nhỏ từ khi nghỉ hưu, nhưng ở nhà dưỡng lão không có ai dạy. Vậy là con bà trao đổi với ban quản lý để bà có thể mời người tới dạy.
Bạn tôi kể người giáo viên dạy làm hoa đất sét đã giúp bà trở nên sáng tạo và háo hức. Mỗi món hàng bán được khiến bà thêm tự tin. Bà còn đòi có máy tính bảng để tìm thêm mẫu mới trên mạng làm theo đơn hàng những người hàng xóm cũ yêu cầu.
Thêm một trợ giúp, bạn tôi đã tìm ra cách giúp mẹ chủ động với nhịp sống hàng ngày, thay vì sống mỏi mòn, buồn bực vì cô đơn và bất lực trong thời khoá biểu của nơi chăm sóc bà.
Landscape with Open Gate c. 1630/1635 Pieter Molijn - Ailsa Mellon Bruce Fund and Gift of Arthur K. and Susan H. Wheelock
Tôi nhận ra mẹ mình không còn trẻ nữa khi bà sợ nhân viên y tế la bà chậm chạp.
Những người cô nhờ tôi đọc dùm mấy chữ nhỏ xíu vì mắt họ không còn nhìn rõ như đám trẻ nữa. Vài điều đơn giản đó đều có thể khắc phục dễ dàng bằng thiện chí của người tương tác với họ, người trẻ và người để ý xung quanh. Một chút chậm lại, một chút kiên nhẫn sẽ giúp cha mẹ của ta không phải già đi quá nhanh.
Ngay cả khi các chính sách xã hội chưa thân thiện, nhưng nếu xã hội nhìn người cao tuổi như lực lượng sống đầy kinh nghiệm, họ đã từng vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất của thời cuộc, bản thân họ đã trở thành ông bà, cha mẹ của những người trung lưu thành đạt và con cái có tri thức, thì họ luôn có khả năng để tích cực sống khi lớn tuổi hơn, khi khám phá giai đoạn mới của cuộc đời trước mặt. Người lớn tuổi vẫn có thể kiếm tình yêu mới, hay rời bỏ hiện trạng không mong muốn. Họ vẫn làm việc, kiếm sống, học tập cao hơn, suy tư về thay đổi. Họ dùng kinh nghiệm để sáng tạo, ứng phó trước thay đổi.
Họ không cần trốn vào xó tủ, sợ làm phiền xung quanh, đợi xã hội lãng quên và dần phai đi trong cuộc sống.
** Bản ngắn hơn của bài này đã đăng trên báo Người Đô Thị tháng 11/2025.
Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới. Tôi có một tập truyện ngắn vừa xuất bản, “ Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa ”, bạn có thể tìm mua tại đây.