The Score - How to Stop Playing Somebody Else’s Game”
Nhào nặn thời gian trong vô vọng
Ta thấy kết quả tương lai của đời sống mà không phải đối mặt với rủi ro và lỉnh kỉnh của hiện hữu thực.
Jan 21, 2026
[
Boats on a Beach, Etretat c. 1872/1875 Gustave Courbet - Gift of the W. Averell Harriman Foundation in memory of Marie N. Harriman
Có một loại nội dung luôn ăn khách trên mạng, đó là: how-to [các bước làm thế nào]. Ăn khách đến nỗi các khoá học content hay SEO thường có hẳn phần dạy cách cấu trúc bài viết how-to, video how-to hoặc clip ngắn how-to với vận tốc siêu nhanh.
Đóng gói thời gian
Vài tháng trước tôi xem một video mẹo chà bồn cầu trên Tik-tok. Đừng hỏi tại sao tôi lại xem video này. Đó là sự kỳ quái của mạng xã hội bây giờ. Tôi được xem đủ thứ mình không cần (tôi đã biết cách chà bồn cầu) và không hề tìm kiếm.
Nhưng khác với những how-to mà tôi nói đến ở trên, video này dùng nhiều mẹo điên rồ với hình ảnh cực kỳ khiêu khích sự tò mò: xài nước súc miệng Listerine phối hợp với nước rửa chén, cộng với dấm, và xà bông bột. Bọt tạo ra từ mớ hoá chất trên phồng ngập bồn cầu.
Có hơn 7 ngàn tim cho video, hàng ngàn comment chửi chủ video không có kiến thức khoa học, phối hợp chất này với chất kia gây ra khí độc, phá hỏng men bồn cầu.
Tôi tự hỏi bao nhiêu người bấm 7 ngàn tim kia đã xem video này vì họ đang tìm cách chà bồn cầu? Bao nhiêu người làm thử theo video? Bao nhiêu người trong hàng ngàn comment vô đây chỉ để chửi bới xả stress mất thì giờ? Bao nhiêu người (như tôi) thụ động được thuật toán gợi ý và đã rảnh ngồi xem đến hết?
Content how-to luôn ăn khách trên mạng. Đó là vì người xem có mục tiêu rõ ràng: tìm giải pháp cho vấn đề họ cần giải quyết. Người sản xuất có cấu trúc rõ ràng: không cần phải suy nghĩ cách tiếp cận, tìm hiểu kinh nghiệm, so sánh đúng sai, phân chia những phần xám của kỹ thuật… Cứ nện từ bước 1 đến bước 20 là thành nội dung ăn khách.
Ở góc độ người dùng, chính tôi cũng đã học rất nhiều kỹ thuật mà mình cần trong cuộc sống từ nội dung how-to. Tôi sửa được tay nắm cửa xe hơi bị gãy nhờ how-to, tôi làm được bánh mì cũng nhờ how-to. Bạn tôi có người đã trở thành người nấu bếp giỏi nhờ mấy năm trời học qua Youtube. Tôi quen một thợ gốm thành thục, bà cũng học qua Youtube.
Nhưng vậy còn những video how-to làm lố đến cực đoan, cực ngắn và hoàn toàn vô lý như trên thì sao? - Ta thấy được thành quả của mọi thứ trong vài chục giây hoặc một phút. Bao nhiêu quy trình phức tạp, đầy kỹ năng, bao nhiêu thử thách đều dễ dàng gom lại trong chớp mắt, kết quả như sờ thấy được rành rành. Làm con vịt Bắc Kinh trong 1 phút 22 giây. Chiên một mẻ chân gà trong 40 giây. Sơn xong căn nhà màu biển xanh tuyệt đẹp trong 1 phút. Sửa xong mái nhà bị bung trong 30 giây.
Những video how-to ngắn này trao cho tôi sự thoả mãn không cần cố gắng, sự hài lòng của kết quả mỹ mãn không trải qua thử thách. Ta thực sự được chứng kiến thành quả mà không phải làm gì nhiều, chỉ cần quẹt là xem. Ta thấy kết quả tương lai của đời sống mà không phải đối mặt với rủi ro và lỉnh kỉnh của đời thật như pha sơn không ra màu biển xanh rực rỡ mà ra màu gì thấy gớm, hoặc chiên xong gà đen thui chứ không vàng.
Tương lai không cần trả giá
Tại sao ta vẫn xem những nội dung vô bổ đó? Tại sao ta vẫn tiêu phí thời gian vào how-to khi không thực sự cần làm gì? Tại sao vẫn có người sản xuất ra những video thậm vô lý và có khi cực kỳ nguy hiểm cho chính nhân vật trong video?
Tôi còn nhớ có thời gian trên reel rất nhiều video làm vườn kiểu: bỏ cái đuôi củ hành vào nửa quả chuối, vài tuần sau củ hành sẽ mọc rễ và mình có thể trồng. Hoặc nhét hạt mít vào giữa quả chuối, hạt mít sẽ nảy mầm đâm từ quả chuối lên. Tôi có quen người bạn đã từng làm thử đúng những mẹo trên để nhận ra đó là trò lừa trên mạng. Ban đầu mẹ bạn bảo chỉ cần kê đuôi củ hành trên cốc nước là nó ra rễ ngay, hoặc bỏ cái hạt mít vô đĩa bông hơi ẩm là nó nảy mầm liền, rồi đem ra đất trồng thôi. Bạn tôi không tin mẹ, nhưng tin video trên mạng kia. Cũng như hàng triệu triệu người đã làm theo để rồi nhận ra đó chỉ là cảnh cắt ghép xạo sự trên mạng, hoàn toàn không có ích lợi gì.
Những nội dung cực ngắn và “kỳ diệu”/kỳ quái như vụ chà bồn cầu hay trồng cây trong quả chuối giúp ta được thoả mãn chứng kiến hành vi ngu dốt của kẻ khác (làm những điều vô lý không ai làm/thậm chí tự gây hại cho bản thân). Ta được thấy hệ quả mà không cần trả giá, được chứng kiến sự đổ vỡ hay suy tàn của một hành vi mà không cần phải trải qua. Thêm một chút hài lòng: ta có thể vô comment chửi đứa làm video là ngoo dốt, tôn thêm phần thô lỗ và thượng đẳng của bản thân.
Ta không cần ngồi dậy để thực hiện bất cứ việc nào trong số những bước chi tiết và phiền phức, hay thử nghiệm xem liệu đời thật có diễn ra như video không. Ta “hoà mình” vào sự thụ động không cần động tay chân. Ta thấy trước tương lai mà không cần hiện tại. Ta nếm trải thành quả mà không cần đương đầu với cảm xúc phức tạp do đủ thứ va chạm gây ra khi muốn làm việc gì đó nên hồn. Ta già đi trước khi tuổi thật ập đến, vì “tương lai”được dự đoán nhờ vào môi trường nội dung như vậy.
Nếu bạn cần câu trả lời về khía cạnh sức khoẻ tâm thần của những nội dung mà tôi đang than phiền kể trên, có một nghiên cứu tổng hợp cuối năm 2025 trên Psychological Bulletin viết về chủ đề này, với một số kết luận liên quan đến giảm khả năng chú ý, tập trung, mất khả năng thực hiện các việc đòi hỏi tập trung tư duy sâu, dễ gây ra tình trạng căng thẳng, u sầu, buồn chán… Bạn có thể đọc tại đây, để hiểu bản thân có thể bị tổn hại ra sao về sức khoẻ.
Nhưng đó không phải nội dung chính tôi muốn đề cập trong bài viết này. Điều gì đã khiến tôi bỏ công xem hết những video ngắn ngủi vô bổ đó? - Liệu chúng có làm cuộc sống thêm hấp dẫn, giàu tri thức, phong phú hay bổ ích hơn không? - Giả định thay vì xem 200 video ngắn như trên mỗi ngày, tôi chuyển qua đọc 50 trang sách, hay chơi lướt sóng 2 tiếng đồng hồ, hay chạy bộ đến phát ngán 1 giờ? Hay ngồi đánh cờ với đứa bạn cho tới khi giận dỗi cãi nhau? - Tất cả những hành vi bên trên đều có cùng chức năng giải trí, giúp đầu óc khuây khoả, không liên quan gì đến việc kiếm sống. Vậy chúng khác gì nhau? - Tại sao tôi phải cố gắng tìm cách chỉ trích nội dung ngắn làm gì? Tôi có “tư thù” gì với video ngắn chăng? Hay tôi đang cố tỏ ra là kẻ trịch thượng cao đạo?
Thời gian phồng lên
Vài tháng trước, ở nơi tôi ở không có bán bánh mì.
Tôi quyết định tự làm để có ăn. Sau khi xem mấy video hướng dẫn, vài chục video ngắn, vài trang web nấu ăn, tôi bắt tay vào làm. Trong khoảng 2 tuần đầu tiên, mỗi lần pha men, nhồi bột, chờ bột lên men… đều như chơi trò phù thuỷ. Không có cái bánh nào ra kết quả giống nhau, dù khối lượng bột, muối, men, nước gần giống nhau. Có ngày quá lạnh. Có khi trời ấm lên bất ngờ. Lúc nướng hơi quá lửa vỏ bánh cứng. Nướng chưa tới độ vỏ bánh mềm. Bánh được lên men lâu có vị chua nhẹ. Bánh bị bẹp vì nhồi không kỹ. Bao nhiêu lần làm là bấy nhiêu kết quả. Sự đánh vật này ai làm bánh rồi đều sẽ trải qua.
Vì không có bánh mì ăn, tôi “tham gia” trải nghiệm sự sống thật sự ngoài màn hình video how-to. Ở cuộc sống đó không có lần nào hoàn hảo. Mỗi khoảnh khắc trôi qua, cảm xúc phải điều chỉnh về hướng hiện thực biến đổi. Những lần vỏ bánh cứng, giòn, mềm, cháy. Những sự đo đếm, tìm cách làm ngon hơn, hay cố gắng làm lại một lần nữa vị chua dịu vừa đủ. Không có video ngắn nào diễn tả về thay đổi vi tế của nhiệt độ, gió, nắng, không gian, độ ẩm, sức nóng của lò. Không có nội dung ngắn nào miêu tả cảm xúc phức tạp của niềm vui mỏng manh, sự thất vọng ngắn ngủi, những lần xấu hổ hay cảm giác bất lực vì cái bánh thất bại lặp đi lặp lại. Đi cùng với ngày tháng đó là những niềm vui bé nhỏ chậm chạp phồng lên, vì tôi có bánh ăn suốt mùa đông không phải đi vào thành phố mua bánh (cách 50km), vì mẻ bánh ra lò lúc sáng sớm khi trời lạnh buốt, phết bơ tan nhẹ, hoặc phết thêm chút mật ong kiếm được trong làng. Sự hài lòng đầy đủ tự tay mình tạo ra. Hiện thực của tôi có không gian nhiều chiều, đủ màu sắc, hương vị, đủ cảm xúc và sự rối ren, như chính chiếc bánh mì phồng lên trong lò, vàng ươm, hạnh phúc, hoặc đôi khi… xẹp xuống gây hoang mang.
Cảm xúc khi ta làm gì đó trong đời thật thường hình thành chậm rãi, xoay qua nhiều cung bậc, không giống với khi tôi thoả mãn ngồi xem 200 video ngắn cách làm đủ thứ việc trên đời từ khắp nơi trên mạng. Trong lăng kính ngắn ngủi và thừa mứa đó, có những người đã tạo ra những khu vườn đẹp lộng lẫy không tin nổi, làm xong món mì kéo Trung Quốc sợi mượt mà hoàn hảo, hay nấu xong món súp hoàng cung lộng lẫy xa hoa.
Nhưng đó là hiện thực không đem lại cho tôi chút niềm vui chậm rãi và phồng to nào. Ngược lại, chúng khiến tôi kinh ngạc khi đắm mình vào hàng ngàn comment… chửi đứa làm video, hay chê món ăn đó nhìn phát tởm, hay nói những lời thượng đẳng hạ hàng ngàn đứa đang khen xuống. Dù là tương tác gì, chúng không làm tôi thấy hài lòng/ hay đúng ra chúng chưa bao giờ có mục đích khiến người xem hài lòng về cuộc sống diễn ra ngắn ngủi trong vài chục giây đó. Sự bẽ bàng hiển hiện ngay cả trong những hình ảnh hoàn mỹ nhất vài chục giây đem lại.
Nhà triết học Byung-Chul Han viết trong quyển tên “Non-Things: Upheaval in the Lifeworld” về những trả giá của sự ngập ngụa và chóng vánh đầy tràn đủ thứ thông tin trên đời này này. Với ông, bản thân thông tin không “soi chiếu thế giới” mà có khi gây ra tác dụng ngược lại, là làm “biến dạng” [deform] đời sống.
“Thông tin giờ đây lưu thông trong không giao siêu thực, không có tham chiếu nào với hiện thực. Trong hình thái hậu-sự thực, thông tin trượt khỏi hiện thực [thing-fleeing]. Khi không có gì có thể nắm bắt được, mọi sự ổn định đều mất.” (3)
Byung-Chul Han có vẻ bi quan hơn hẳn khi đề cập đến đời sống số hoá tràn ngập, nơi ta mất điểm bám vào sự hiện hữu và nhìn thấy thế giới tồn tại trong sự tồn tại của nó. Trong thế giới “hậu-sự thật” [post-factual information society], khi ta phân vân ngồi xem hết 200 video ngắn cả ngày, biết những khoảnh khắc ngắn ngủi vài giây của tội ác, của cái đẹp, của how-to, của món ăn, của đồ thủ công mỹ nghệ, của vườn cây… dường như ta đã trở thành con người khác, biết mọi thứ nhưng không nắm bắt được gì, chứng kiến mọi sự thật nhưng không có gì là thật.
Tôi không cảm thấy khối bột mềm có độ đàn hồi trên ngón tay mình dù đã xem không biết bao nhiêu video.
Sự rỗng ruột
Dạo gần đây tôi đọc quyển tên “The Score - How to Stop Playing Somebody Else’s Game” của giáo sư triết học C. Thi Nguyen ở Đại học Utah. Tác phẩm viết về metrics (cách đo đếm/tính điểm) và việc phải luôn trèo lên các thang đo mới của thành tích, trái ngược ra sao với khi ta chơi.
Có vài đoạn trong sách khiến tôi chú ý. Đó là khi tác giả kể về quá trình ông phải thay đổi chế độ ăn uống vì bác sĩ nói sức khoẻ ông trở nên quá tệ do ăn uống bậy bạ. Vốn có đầu óc “khoa học”, ông quy các món ăn thành lượng calories, các con số dinh dưỡng, thành phần, và đơn giản là “vẽ” ra món ăn có đúng số thành phần và số lượng dưỡng chất ông cần cho sức khoẻ.
C. Thi Nguyen viết: “Đến một lúc, tôi không nấu những món súp ngon lành nữa. Súp có quá nhiều thành phần,đủ loại thịt, đậu, rau. Nhưng vì chúng quá phức tạp, rất khó mà đo và nhập liệu dữ liệu dinh dưỡng vào ứng dụng [dinh dưỡng. Vì vậy tôi bắt đầu ăn đồ ăn chế biến sẵn nhiều hơn - đồ đông lạnh và mì ý đóng hộp - vì nhập liệu thông tin dinh dưỡng dễ dàng hơn do có in ngay trên vỏ hộp. Cơ thể tôi cảm thấy trống rỗng. Tôi dành nhiều thời gian trên máy chạy bộ, cố gắng đốt nhiều calories hơn mỗi ngày. Cơ khớp tôi lại đau trở lại.
Có điều gì đó đã xảy ra. Tôi đã lao vào thứ này vì sức khoẻ, để cơ khớp bớt đau, để cơ thể khoẻ hơn. Nhưng điều gì đó đã xảy ra trong tôi, và tôi không còn quan tâm lưng hay cơ khớp cảm thấy gì. Tôi chỉ quan tâm tới con số trên cân- cân nặng - và cố gắng giảm cân. Mục đích ban đầu của tôi đã thay đổi. Tôi tập trung vào thành quả dựa trên định lượng đến từ bên ngoài - một kiểu mục tiêu mới đã xuất hiện, một phần là, vì đòi hỏi phải có sự rõ ràng từ bên ngoài.” (1)
Cơ thể ông cảm thấy “trống rỗng” khi chi phối bởi các con số, thành quả, những thứ đo đếm dễ dàng, đơn giản hoá thành con số, những thứ làm theo từng bước đơn giản, lượng hoá, không cần suy nghĩ.
Ở một đoạn khác trong “The Score”, C. Thi Nguyen đề cập đến tác giả viết sách nấu ăn tên John Thorne, người cho rằng sự khác biệt giữa công thức nấu ăn và món ăn là “món ăn là một vật sống” [a live thing], và phải “nấu mới mỗi lần, khi có thay đổi thành phần hay hoàn cảnh”. Còn công thức nấu ăn “là vật chết” [a dead thing], thứ chỉ được viết ra một lần rồi thôi. (2) Và nếu người nấu chỉ nhắm mắt làm đúng công thức thì họ chỉ “mắc kẹt với một thứ chết. Bạn không khám phá. Bạn không phản hồi và thích ứng với tình huống cụ thể hiện tại.”
»» Bạn có thể xem video của C. Thi Nguyen về tác phẩm mới này của ông tại đây.
Cách C. Thi Nguyen bóc tách ẩm thực và món ăn khiến tôi liên tưởng đến quá trình mình đã xem video ngắn. Khi khao khát muốn được nhìn thấy những điều kỳ diệu khắp cõi đời, tôi đã mất thời gian bám theo những giây ngắn ngủi của những “vật chết” - những thứ làm một lần, phát đi phát lại hàng triệu lần, cho tôi sẵn kỳ vọng vào kết quả hoàn hảo, thoả mãn ở cuối video, nơi tôi không phải đương đầu với sự thay đổi thình lình của cuộc sống bên ngoài.
Để làm bánh mì, tôi đã đương đầu với nỗi thất vọng lặp đi lặp lại, đi kèm với niềm vui phập phồng tạo thành sau mỗi lần nướng. Ở đây, ý tưởng về “vật chết”/ “vật sống” giữa công thức nấu ăn và món ăn của John Thorne gần với xã hội hậu - sự thật của Byung-Chul Han, nơi thông tin chỉ trượt qua khỏi sự tồn tại thực mà không thực sự tồn tại.
Nếu tôi tiếp tục xem thêm vài trăm video nữa, tôi cũng không bao giờ phải chứng kiến cảm xúc dâng lên, thay đổi trong mình, không phải suy nghĩ sửa chữa sai lầm hay điều chỉnh cách làm. Tôi chỉ cần tiếp tục thoả mãn xem video, nằm ngửa trên sofa và nhếch mép chê một video nào đó không đeo găng tay hay làm xấu quá.
Tôi trở nên rỗng ruột trong sự tràn ngập những thứ mình được xem/chứng kiến trên mạng. Tôi rút ruột sự phong phú của đời sống thật để đổi lấy sự trống rỗng không cách gì khoả lấp được - đến nỗi sự trống rỗng đó càng câu thúc tôi phải xem nhiều hơn, xem nhiều hơn nữa, để bớt chán, bớt khổ sở, bớt trống trải.
Bi kịch tự vận vào mình
Tôi có một người bạn thân nhỏ hơn mình 10 tuổi. Có dạo ngày nào bạn cũng xem các bạn gái lên mạng livestream kể tỉ mỉ về hoàn cảnh mình bị bạn trai/chồng phản bội, bị họ bội bạc, đánh đập, ăn cắp tiền, sỉ vả ra sao. Thời gian đó bạn kể mọi người rất thích xem livestream bóc phốt tình tay ba hay lừa tình. Tới một lúc bạn nhắn cho tôi là bạn đã tìm cách chặn và bỏ qua hết các loại video này, vì chúng làm bạn dần cảm thấy kinh tởm tình yêu lứa đôi, thậm chí ngay cả khi đi ngủ bạn cũng nghĩ người yêu mình sẽ tìm cách ngủ với một con khác xong lừa tất cả tiền bạc của bạn, đẩy bạn ra khỏi căn nhà đang thuê. Điều vô lý ở đây là… bạn tôi chưa có người yêu.
Chúng tôi có cuộc nói chuyện khá dài về kiểu bi kịch tự vận vào mình qua những nội dung ta xem hàng ngày trên mạng. Ta cảm thấy phải ăn liên tiếp, ăn đủ thứ món có hại cho sức khoẻ vì ta xem livestream người ngồi ăn cả 4-5 tiếng đồng hồ. Ta trở thành nhân vật chính của cuộc đánh ghen xé quần xé áo trên mạng chỉ vì ta xem quá nhiều video livestream bóc phốt. Trẻ em không chịu ăn rau, chỉ đòi ăn mì cay, uống coca-cola vì người nổi tiếng quay video cho các em xem toàn uống coca trên video. Ta biến mình thành nhân vật chính trong không gian kịch nghệ của những video ngắn mà mình xem từ sáng đến đêm, từ đêm khuya đến sáng.
Nỗi sợ, sự đau, sự bất hạnh, sự thèm ăn, cơn khát đều “nhân tạo” từ màn hình, nơi sự ổn định cảm xúc và bàn tay bấu vào hiện thực của ta dần mất điểm bám.
Tại sao tôi lại viết bài này dài tới tận đây? - Tôi nghĩ có thể là vì sự thất vọng xảy ra sâu thẳm trong tôi, vì tình yêu thực sự của bản thân với internet, thế giới đã dạy tôi học mọi thứ trên đời và biết làm đủ thứ, giờ đây tôi đối diện với nó trong phức cảm kỳ dị, vừa dè chừng, vừa mơ hồ, vừa nghi vấn sự trung thực của nó và sự méo mó của chính mình. Tôi đã trở thành khối bột bị nhồi trong những tưởng tượng vừa xa vừa gần, vừa giả hiệu vừa thực tế, trộn lẫn vào nhau.
Tôi chỉ cố gắng hiểu rõ hơn điều mình không thể hiểu nữa.
========
CHÚ THÍCH TRONG BÀI:
(1) C. Thi Nguyen - The Score - Chương 3: Value Capture
(2) C. Thi Nguyen - The Score: Chương 4: Scoring System Create Convergence
“The food writer John Thorne once said that the difference between a recipe and a dish is that a dish is a live thing, an idea of balance that’s in a creative cook’s head. A dish has to be remade anew each time, in response to changing ingredients and changing circumstances. But a recipe, he said, is a dead thing, a writing down of how a creative cook made something once.
(3) Byung-Chul Han - Non-Things: Upheaval in the Lifeworld:
“Information now circulates in a hyper-real space, without any reference to reality. ”
….“In its post-factual form, information is thing-fleeing. Where nothing is arrestable, all stability is lost.”
Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới. Tôi có một tập truyện ngắn vừa xuất bản, “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa”, bạn có thể tìm mua tại đây.
[
[
](https://khaidon.substack.com/)
Recommend Khải Đơn to your readers
Essays and poetry through the borders of human bodies and my living expriences
45 Likes∙